AÇIKTA, BAHÇE VE TARLADA LALE YETİŞTİRİLMESİ

Ülkemizde lale pek iyi yetiş mektedir.Kuzey tarafı kapalı, güneye bakan bol güneşli yerleri tercih eder.Gübreli, hümüslü,kumlu-killi-milli toprakları çok sever. Lale soğanları dikilecekleri bahçe veya tarla toprağının gayet iyi hazırlanmasını ister.Toprak, pulluk veya bel ile iş lenmek suretiyle hazırlanır.Sonra arazi 1,20 m. genişlikte ve istenilen uzunlukta tahtalarla ayrı lır.Dönüm başına 6-7 ton kadar eski yanmı ş çiftlik gübresi yayılır ve toprağa gömülür. Lale soğ anları genel olarak eylül- ekim ayında dikilir.Sıralar arasında ve üzerinde bırakılacak aralık 20-25 cm.kadardır.Soğanların sağlam olması ve büyüklüklerinin dört katı kadar derinliğe dikilmesi gerekmektedir.Kışı donlu geçen yerlerde dikili soğ anların toprak içerisinde korunması için tahtaların üzerine samanlı gübre ve kabil olursa deniz yosunu yayılır. Normal yıllarda laleler, nisan-mays aylarında çiçek açarlar.Lale çiçekleri soğan üzerinden 2-3 yaprak bırakılmak suretiyle kesilir.Buna sebep toprak içresindeki yavru soğanların iyi beslenmesini sağlamaktır.Kesilen lale çiçekleri buket, sepet ve çelenk yapılmasında kullanılır. Lale bitkisi, Çiçek açtı ktan ve yaprakları sarardıktan sonra topraktan sökülür.Sökülme zamanı temmuz-ağ ustos aylarıdır.Soğanların sökülmesi esnasında yavru soğ anların zarar görmemesine dikkat etmelidir.Sökülen soğanlar tahta kerevetler üzerinde gölgeli bir yerde kurutulmalıdır.Sonra iriliklerine göre boy boy seçilip dikim zamanına kadar odalarda saklanır. Yetiştirme Soğanlar: Tanım ve Yapı Soğanlar tek çenekli bitkiler tarafından oluşturulur, burada normal bitki yapısı depo ve üreme amacına yarayışlı ş ekilde değişmiştir. Bir soğan özelleşmiş bir toprak altı organı olup kısa, etli, çoklukla dikey duran, tepesinde bir büyüme konisi veya çiçek taslağı bulunan ve kalın etli pullarla kaplanmış bir gövde ekseninden ibarettir. Soğanların çoğu, morfolojik bakımdan yaprak diplerini devamlı olarak örten soğan pulları ndan ibarettir. Dış soğan pulları genellikle etli olup yedek depo maddelerini kapsar, oysa soğanın ortasına doğru olan pullar depo organı olarak pek iş görmezler, bunlar daha çok yaprak benzeri organlardır. Soğan? ?n merkezinde ya bir vegatif büyüme konisi veya uzanmış bir çiçek sürgünü bulunur. Büyüme konileri pulların koltuğunda soğancık olarak bilinen minyatür soğanları oluşturmak üzere gelişirler. Bu soğancı klar tam büyüklüklerini alınca yavru soğan adını alırlar. Çeşitli leylak türlerinde, soğanıklar yaprak koltuklar? ?nda gövdenin ya toprak altı veya toprak üstü kıs? ?mlarında oluşur. Toprak üstünde oluşan soğancıklara bulbil adı verilir. İki türlü soğan vardır : a. ) Kabuklu ( Tunikli, laminal )soğanlar : Bunlara örnek olarak yemeklik soğan ve lale gösterilebilir. Bu soğ anlarda dış pullar kuru ve membranlıdır. Bu kabuk veya tunik soğanı mekanik zararlardan ve kurumaktan korur. Etli pullar, devamlı ve iç içe geçmiş tabakalar veya lamina halindedir. Bu nedenle soğan az çok katı bir yapıdadr. b. ) Tuniksiz ( pullu ) soğanlar : Bunlara örnek olarak zambak soğanları gösterilebilir. Bu soğanlarda bütün soğanı kaplıyan tek parçadan ibaret bir kuru kabak yoktur. Pullar ayrı ayrı olup soğana balık pulu gibi bir görünüş verir. Genellikle, tuniksiz soğanların tunikli olanlardan daha dikkatli olarak ellenmesi zorunludur, çünkü bunlar çok kolaylıkla zararlanabilir ve kuruyabilirler. Dinlenme halindeki tunikli soğanlarda kökler yoktur, fakat büyüme devresinin başında soğan tabanının dibinde, d? ?ş kenar etrafında dar bir bantta adventif olarak oluşurlar. Öte yandan tuniksiz olan zambak soğanında kökler Zambak türlerinin çoğunda soğanın üst kısmında, gövde üzerinde de kökler oluşur. Büyüme Durumu Bir soğan, bir büyüme konisi olarak oluşumundan çiçek açıp tohum teşkil edinceye kadar kendine özgü bir geli? ?me devresi gösterir.Bu gelişme devresi iki ana aşamadan oluşur : a .) Vegatif aşama, b. ) Generatif aşama. Vegatif aş amada, soğancık maksimum ağırlığ ını alarak çiçeklenme için gerekli büyüklüğe erişir. Bundan sonraki generatif aşama içine çiçek oluşumu, çiçek organlarının farklılaşması, çiçek sürgününün uzaması ve nihayet çiçek açma ve (bazan ) tohum teşkil etme konuları girer. Çeşitli soğan türleri, bu gelişme devresinin çeşitli aşamaları için, özel çevre ş artları isterler. Bu devre, soğanların mevsim içindeki durumlarını ve ellenme metodlarına bağlı olarak sınıflara ayrılırlar. İlkbaharda çiçek açan soğanlar. Bu grupta ticari değeri olan soğanlar şunlardır : Lale, nergis, sümbül ve soğanlı süsen. Bahçelerde bunlardan başka soğanlar da yetişmektedir. a. ) Soğan oluşumu ; Vegatif aşama, soğan tabanında, bir soğan pulunun koltuğunda, soğancığın oluşumu ile başlar. Bir büyüme mevsimini kaplayan bu başlangıç aşamada, soğancık nisbeten pek göze çarpmaz. Çünkü kendisi büyümekte olan bir baş ka soğan içinde bulunmaktadır. Bu soğancığın varlığı, ancak soğandan kesit alı nması halinde görülebilir. Soğancığın bundan sonraki geli? ?mesi ve çiçeklenme iriliğine ulaşması, türler arasında biraz farklılık göstermektedir. Örneğin, lale ve soğ anlı süsen soğanları, çiçeklenmeden sonra parçalanır ve fakat geriye, bir önceki mevsimde oluşmuş bir demet soğan ve soğancık bırakır. Bunların en büyüğ ü, bu zamanda, çiçeklenme büyüklüğ üne erişmiş olabilir, fakat daha küçük olanlar? ?n birkaç yıl daha büyümeleri gerekir. Öte yandan nergisin çiçek soğanı, merkezden itibaren büyümesine yeni yavru soğanlar oluşturarak her yıl devam eder. Bu yavru soğanlar, ana soğana birkaç yıl yapışık olarak kalabilir. Sümbül soğanı her yıl büyümesine devam eder.fakat oluşan yavru soğanların sayısı sınırlı olduğundan, çoklukla suni çoğaltma metoları uygulanır. Soğanların iriliği ve bunun içinde bulunan depo maddeleri miktarı çiçeklerin büyüklük ve kalitesini tayin eder. Her ne kadar soğanın görünüşü, hastalıksız oluşu gibi faktörler önemli ise de, soğanın ticari değerini büyüklük veya iriliği tayin eder. Gelişmekte olan soğanın irilik ve ağırlığındaki en büyük artış çiçeklenme sırasında ve en çok, yapraklar iyi durumda kaldıkça, çiçeklenmeden sonra meydana gelir. Vegatif büyümeyi teşvik eden kültür tedbirleri arasında sulama, yabancı ot, hastalık ve böceklerle savaş ve gübreleme sayılabilir. Bunların en büyük yararı gelecek yılın çiçeklerinedir, çünkü bu tedbirlerin alınmasıyla daha büyük soğanlar elde edilir. Bunun aksine olarak, bu tedbirlerin alı nmadığı kötü büyüme ş artları nda,yaprakların koparılması ve soğanların henüz olgunlaş madan sökülmesi sonucunda oluşacak soğanlar daha küçük olur ve çiçeklerin kalitesi düşer. Orta derecede serin havalar vegatif periyodu uzatma eğiliminde olduğu halde yüksek sıcaklar vegatif aşamanın durmasına ve generatif aş amanın başlamasına sebep olur. Böylece ılıman iklim bölgelerinde olduğu gibi, ilkbaharda serin havalardan sonra sıcakların birden artması, vegatatif periyodu kısaltır ve soğanların ve soğanların küçük kalmasına ve bu soğanlardan ertesi yıl meydana gelecek çiçeklerin kalitesinin düş ük olmasına sebep olur. Soğuklara dayanıklı ve ilkbaharda çiçek açan soğanların ticari olarak yetiştirildikleri yerler daha çok, Hollanda veya Kuzey batı Pasifik gibi ilkbahar ve yazları serin geçen yerlerdir. Işıklanma süresi, bazı türlerde soğan gelişmesini etkileyebilen başka bir faktördür. Bu faktörün yemeklik soğan ve sarımsak yetiştiriciliğinde önemli olduğu dönemlerde gösterilmiştir. b) Çiçek tomurcuğu teş ekkülü ve çiçeklenme. Genaratif aşamanın başlangıcı ve vegetatif aşamanın sonu, yaprakların kuruması ve soğanın olgunlaşması ile belli olur. Buzamandan itibaren soğanın irlik ve ağırlığı üzerinde herhangi bir artış olmaz. Kökler parçalanır ve soğan "dinlenme " periyoduna girmiş gibi bir görünüş alır. Bununla birikte, soğanın içinde önemli iç değişiklikler meydana gelir ; Örneğin vegatif büyüme konisi bir çiçek sürgünü haline geçiş yapmaktadır. Böyle bir değişiklik için soğ anın yeter bir iriliğe erişmesi ş arttır, erişemezse vegatif aşamada kalır. Hollanda'da soğanlar üzerinde çalışanların yaptı kları incelemeler, vegatif büyümeden çiçek tomurcuğu teş ekkülüne geçişte sıcaklğın önemli olduğ unu göstermiştir. Soğanın en kısa zamanda çiçeklenmesi olayını kontrol etmesi bakımından, optimum sıcaklık, çeşitli gelişme aşamaları için sapanmış tır. Genellikle, bu sıcaklardaki bir değişiklik veya herhangi bir sıcaklıkta geçen sürenin uzaması, çiçeklenme için gerekli zamanın uzamasına sebep olur ve hatta bazı hallerde çiçek tomurcuğu gelişmesini tamamen engeller. Lalede çiçek organlarının farklılaşması, soğanların yazın dinlenmeye girmesinden sonra başlar. Bu olay için optimum sıcaklık 20 derecedir. Bu sıcaklıkta 3 haftalık bir muhafazadan sonra optimum sıcaklık birdenbire 900 ye düşer ; soğanlar bu son sıcaklık derecesinde 10-12 hafta kalır. Bu nisbeten düşük sıcaklıklar, soğanın dinlenmeden çıkması ve çiçek sürgününün uzamasını teşvik için zorunludur. Bundan sonraki devrede optimum sıcaklık, çiçek sürgünü uzayıp çiçek meydana gelinceye kadar, tedrici olarak artmasına devam eder Soğanların devamlı olarak nisbeten yüksek sıcaklıklarda ( 200 -320 veya daha yüksek ) veya donma noktası dolaylarındaki sıcaklı klarda tutulması soğanın gelişmesini durdurur. Bu özellikten, çiçeklenme için gerekli sürenin uzatı lmasında yararlanılabilir. Böyle bir muhafazadan sonra soğanlar sı caklıklara alınırsa, çiçek tomurcuğu oluşumu duraklamaksızın devam eder. Bu muhafaza şartlarından, soğanların kuzey yarı küresinden güney yarı küresine gönderilmeleri sı rasında yararlanılabilir.